نظر ، حمل كرد . و اين سخن مجلسى عجيب است . پس بايد گفت : زمان در عالم برزخ از هر جهت سريع است و همه آن ثواب و عذاب هاى گسترده نيز در همان زمان بس سريع ، خواهد بود . حق با علامه طباطبائى است . شرح علمى اين مسئله را به آن چه در « تبيين جهان و انسان » در بخش معاد شناسى ، عرضه داشته ام ، ارجاع مى دهم . در اين جا فقط يك « مثال » - البته فقط مثال - مى آورم : شخصى يك ساعت خوابيده بود ، در آن يك ساعت رؤيائى ديده بود و آن را نوشته بود ، كه تعبير عينى آن به درازاى هشت سال طول كشيد . اين فقط يك مثال است تا امكان ثواب و عذاب گسترده را در زمانى اندك نسبت به زمان دنيوى ما ، را نشان دهد . و الا ثواب و عذاب برزخى ، واقعيت است نه رؤيا . و اين موضوع يعنى « نسبيت » به ويژه دربار زمان ، در عرصه دانش فيزيك بحث اصيل و شيرينى دارد كه از بحث ما خارج است . اما بخش دوم سخن علامه مجلسى ( ره ) : مى گويد : يا ( حديث را به تنزّل حمل نكنيم ) بگوئيم : آن همه ثواب و عذاب گسترده دربار افرادى است كه متروك مى مانند ، نه هم مردم . يعنى : آن كه مورد نظر حديث است اكثريت يا بخشى از مردم است كه از نظر ثواب و عذاب نيز ، زمان براى شان سريع است . و آن اخبار كه خبر از ثواب و عذاب گسترده مى دهند دربار بخشى از مردم سخن مى گويند بخشى كه متروك مى مانند و زمان طولانى بر آنان مى گذرد . علامه طباطبائى ( ره ) اين سخن را نيز ردّ مىكند . و حقّ با اوست . زيرا همه آيات و احاديث باب ، به طور « عام » و « مطلق » آمده اند و همانطور كه نمونه اش را مشاهده كرديم ، زمان عالم برزخ را ( در مقايسه با زمان دنيوى ) براى همگان خيلى كوتاه معرفى مى كنند .